Mae’n 100 mlynedd ers dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf, un o gyfnodau mwyaf arwyddocaol a diffiniol yr 20fed ganrif.

Dyma oedd y rhyfel byd-eang cyntaf a chafodd effaith bellgyrhaeddol ar wledydd a phoblogaethau cyfan, o ran y rhai ar y rheng flaen a’r rhai a arhosodd gartref.

O safbwynt menywod ym Mhrydain, trawsnewidiodd y rhyfel eu bywydau bob dydd mewn modd dramatig. Gyda degau o filoedd o ddynion yn gadael cartref i ymladd ar flaen y gad, roedd gofyn i’r menywod lenwi’r swyddi gwag a adawyd yn sgil eu hymadawiad.

Am y tro cyntaf, roedd menywod yn ymuno â’r gweithle yn llu ac yn cyflawni gwaith a oedd yn draddodiadol wedi bod yn waith i ddynion yn unig, yn y sector rydym ni bellach yn ei alw’n STEM ( gwyddoniaeth, peirianneg, technoleg a mathemateg ).

Drwy gydol y rhyfel, aeth menywod ati i weithio mewn ffatrïoedd arfau rhyfel, ar ffermydd ac ar fysiau, tramiau a threnau ac yn y blaen.

Drwy weithio yn y meysydd hyn, roedd modd i fenywod gyflawni rolau mwy medrus a oedd yn talu’n well. Am y tro cyntaf erioed hefyd, daethant ar draws gweithgareddau hamdden fel pêl-droed.

Er nad oedd pawb yn croesawu’r newid hwn, roedd cael menywod yn ymgymryd â’r rolau hyn yn hanfodol i ymdrech rhyfel Prydain.

Ar ôl y rhyfel, gadawodd llawer o fenywod eu rolau newydd gan wneud lle i’r milwyr a ddychwelodd adref, ac roedd yn rhaid i Brydain geisio ymdopi ac addasu ar ôl 4 blynedd o’r rhyfel mwyaf gwaedlyd a welodd y byd erioed.

Mae haneswyr yn dal i fod wedi’u rhannu ar effaith hirhoedlog y rhyfel ar fenywod, gyda rhai’n ei ddisgrifio fel ‘trobwynt i newid cymdeithasol’ yn sgil y cyfleoedd newydd a ddaeth i ran menywod ac a ddylanwadodd ar eu bywydau yn y blynyddoedd wedi’r rhyfel.

Mae eraill yn fwy ceidwadol eu barn, gan awgrymu mai effaith gyfyngedig a dros dro (Noakes, 2007) a gafwyd ar fenywod a rolau’r rhywiau.

Waeth beth fo’ch barn, ni ellir gwadu i’r Rhyfel Mawr roi cyfleoedd newydd i fenywod a oedd yn awyddus i weithio, cyfleoedd nad oedd llawer am roi’r gorau iddyn nhw ar ôl i’r rhyfel ddod i ben.

Dros yr wythnosau nesaf, byddwn yn bwrw golwg ar effaith y Rhyfel Mawr ar fenywod ac yn edrych ar y sefyllfa cyn y rhyfel, effaith y rhyfel, sefyllfa menywod yn y gweithle yn ystod y rhyfel, sut roedd menywod yn cael eu gweld yn y gweithle a beth ddigwyddodd ar ôl y rhyfel.

Wrth i ni gofio’r Rhyfel Byd Cyntaf, mae’n bwysig hefyd ein bod yn cofio cyfraniad gwerthfawr menywod Prydain i’r rhyfel a rôl hollbwysig y cyfraniad hwn o ran newid rôl menywod yng nghymdeithas Prydain.

Cyfeiriadau:

Lucy Noakes, 2007 — Demobilising the Military woman —

Gan Natasha Davies. Twitter: @daviesna2.